Wielki Tydzień w tradycji

 Wielki Tydzień jest ostatnim tygodniem przed Wielkanocą, a jego najważniejszą cześć stanowi tzw. Triduum Sacrum, czyli Święte Trzy Dni, które tworzy zespół obrzędów i nabożeństwa odprawianych w Wielki Czwartek, Wielki Piątek i Wielką Sobotę.

 Rozpoczynający się w Niedzielę Palmową Wielki Tydzień to w chrześcijaństwie czas rozpamiętywania ostatnich dni życia Chrystusa, przygotowujący do największego święta chrześcijan - Zmartwychwstania Pańskiego. Okres ten od wieków jest czasem skupienia, modlitwy, postów, pokuty i nawrócenia oraz składania jałmużny na rzecz ubogich, a także nawiedzania obłożnie chorych w domach przez kapłanów.

 Wielki Tydzień w tradycji chrześcijańskiej pojawił się dopiero w IV wieku. Rozpoczyna go Niedziela Palmowa, a kończą nieszpory Wielkiej Niedzieli, zamykające Triduum Paschalne. Poszczególne odłamy chrześcijaństwa wykształciły własną bogatą obrzędowość związaną z okresem Wielkiego Tygodnia. 

 

 Również w tradycji ludowej i regionalnej Wielki Tydzień zachował wiele zwyczajów. Zwyczaje związane z obchodami Świąt Wielkiej Nocy rozpoczynają się od Niedzieli Palmowej. W tym dniu chłopcy szli do kościoła aby poświęcić palmy zwane też ''mietełkami''. Dawniej to właśnie chłopcy i mężczyźni zajmowali się przygotowaniem materiałów do sporządzenia palmy.

 Poniedziałek, wtorek i środa Wielkiego Tygodnia są dniami w sposób szczególny poświęconymi pojednaniu. Był to też czas wielkich porządków, przyozdabiania domów, które jednak należało zakończyć najpóźniej we wtorek. W tradycji katolickiej w Wielki Czwartek milkną dzwony, które zastępowane są przez klekotanie kołatek, a po mszy Wieczerzy Pańskiej następuje obnażenie ołtarza. Najważniejszym okresem roku liturgicznego i Wielkiego Tygodnia jest Triduum Paschalne. Obejmuje ono czas od wieczornej mszy w Wielki Czwartek i trwa do nieszporów w Niedzielę Zmartwychwstania. W Kościołach ewangelickich nie śpiewa się wesołych pieśni od Wielkiego Czwartku. Odprawianych jest kilka nabożeństw pasyjnych. W Wielki Piątek ołtarz nakryty jest czarnym płótnem.

 Wielki Piątek to nie tylko dzień głębokiej żałoby ale również wielu praktyk związanych z gospodarstwem. Z tym dniem związanych jest wiele przysłów rolniczych: 

''Jeżeli w Wielki Piątek kropi – radujcie się chłopi'' 

''W Wielki Piątek jasno to w stodole ciasno''

 Rano w Wielki Piątek w pole zanoszono krzyżyki z poświęconych w Niedzielę Palmową palm. Zatykano je w rogach pól co miało zapewnić ochronę plonów przed gradobiciem i szkodnikami. W tym dniu też woda w rzekach, potokach czy stawach ma niezwykłe właściwości. Żeby uchronić się przed chorobami i zadbać o urodę, należało się przed wschodem słońca w niej się umyć. W kościele, liturgia tego dnia jest ściśle powiązana z adoracją krzyża. Wierni budowali groby, przy których po symbolicznym złożeniu ciała Pana Jezusa pełniono wartę. Przygotowywanie oraz odwiedzanie Grobów Chrystusa stało się naszą narodową tradycją kontynuowaną do dnia dzisiejszego. Tradycja warty przy grobie w poszczególnych miejscowościach różni się szczegółami ceremonii oraz kto tą służbę wykonuje. 

 W Wielką Sobotę przypada tradycyjny zwyczaj święcenia pokarmów, który na ziemiach polskich znany jest już od XIII wieku. Święcenia pokarmów odbywały się przed kościołem, przed dworem, czy chałupą zamożnego gospodarza. Do poświecenia przynoszono duże ilości pokarmu przygotowywanego na wielkanocny stół, umieszczonego w obszernych koszach, miskach, nieckach drewnianych. W Wielkanoc należało bowiem spożywać tylko i wyłącznie pokarm poświęcony w Wielka Sobotę.

 Niedziela Wielkanocna jest najważniejszym i największym świętem chrześcijan. Jest to święto Zmartwychwstania, święto odradzającego się życia, nadziei, nieśmiertelności, wiosennej odnowy. Wielką Niedzielę rozpoczynano od udziału w porannej, uroczystej mszy rezurekcyjnej połączonej z procesją wokół kościoła. Procesji tej, nierzadko towarzyszył huk wystrzałów, tzw. „strzelanie na wiwat”, nawiązujący do hałasu osuwających się kamieni z grobu, podczas Zmartwychwstania Jezusa. Po rezurekcji udawano się do domów, gdzie spożywano śniadanie wielkanocne składające się z pokarmów poświęconych w Wielką Sobotę. W naszym rejonie, najpierw jedzono trochę święconego chrzanu z solą i pieprzem, by wypalić zło i zapewnić sobie dobre zdrowie. Potem spożywano resztę poświęconych pokarmów : jajka, chleb z szynką i kiełbasą, popijano kawę zbożową z mlekiem.

 Poniedziałek Wielkanocny nazywany także Lanym Poniedziałkiem wiąże się ze znanym od wieków zwyczajem śmigusa-dyngusa. Zwyczaj ten pierwotnie słowiański, a wtórnie związany z Poniedziałkiem Wielkanocnym. Współcześnie posiada wiele regionalnych nazw. Geneza ludowych zwyczajów obchodzonych w Poniedziałek Wielkanocny jest związana z praktykami Słowian, którzy czcili radość po odejściu zimy i przebudzeniu się wiosny. Śmigus i dyngus przez długi czas były odrębnymi obyczajami. 

 Śmigus głównie polegał na symbolicznym biciu witkami wierzby lub palmami po nogach i oblewaniu się zimną wodą, co symbolizowało wiosenne oczyszczenie z brudu i chorób, a w późniejszym czasie także i z grzechu. Na śmigus nałożył się zwyczaj dyngusowania (dyngowanie), dający możliwość wykupienia się pisankami od podwójnego lania. Dyngus związany był z folklorystycznymi praktykami Słowian poświęconym ekspedycji. Polegał na odwiedzaniu znajomych i przypadkowych osób. Wizytom zazwyczaj towarzyszył poczęstunek, bądź darowizna z zaopatrzeniem na drogę. Dziś śmigus-dyngus jest traktowany jako zabawa o charakterze ludowym. W odróżnieniu od pierwotnych tradycji wodą oblewa się wszystkich, bez wyjątków. 

 Nieodłącznym elementem Wielkiego Tygodnia tradycyjnie pozostają kościelne widowiska pasyjne. Przedstawienia przypominają najważniejsze biblijne wydarzenia: wjazd Chrystusa do Jerozolimy, Ostatnią Wieczerzę, czuwanie w Ogrójcu, zdradę Judasza, sąd nad Jezusem, a wreszcie niesienie krzyża i śmierć. Najsłynniejsze polskie widowiska pasyjne odbywają się co roku w Kalwarii Zebrzydowskiej, gdzie trwają prawie cały tydzień.